Prezentujemy podsumowanie kluczowych wniosków z dwóch raportów: międzynarodowego opracowania OECD „Environment at a Glance”, które pokazuje wyzwania środowiskowe w Polsce w szerszym, globalnym kontekście, oraz najnowszej edycji EKObarometru, badającej postawy i świadomość ekologiczną Polaków.

Zmiany klimatyczne, rosnąca ilość odpadów, lokalne susze czy pogarszająca się jakość powietrza – to tylko niektóre z wyzwań środowiskowych, z którymi zmaga się Polska. I chociaż nasz kraj poczynił już znaczące postępy w wielu obszarach ochrony środowiska, to dane i nastroje społeczne pokazują, że przed nami jeszcze długa droga – zarówno w zakresie systemowych działań, jak i budowania świadomości ekologicznej obywateli.

Węgiel nadal dominuje ⚫

Od początku lat 90. Polska zredukowała emisje gazów cieplarnianych, m.in. dzięki poprawie efektywności energetycznej i częściowej transformacji w kierunku gazu ziemnego. Mimo to aż 69% krajowego miksu energetycznego nadal opiera się na węglu brunatnym i kamiennym – jednych z najbardziej emisyjnych paliw (OECD). To główny czynnik utrzymujących się wysokich emisji CO₂ oraz pogarszającej się jakości powietrza, szczególnie w miastach.

Klimat się zmienia – Polska się nagrzewa 🌡️

Średnia temperatura w Polsce wzrosła już o ponad 2°C względem epoki przedindustrialnej (OECD), co oznacza, że ocieplamy się szybciej niż średnia europejska. Skutki są coraz bardziej odczuwalne – intensywne opady, fale upałów, burze i długotrwałe susze stają się naszą nową codziennością. W szczególnie trudnej sytuacji znajduje się rolnictwo i regiony, w których dostęp do wody staje się problematyczny w okresach letnich.

Odpady i woda – złożony obraz 💦🗑️

Choć rośnie poziom recyklingu i selektywnej zbiórki odpadów komunalnych, Polska nadal generuje ich więcej na mieszkańca niż średnia OECD. Potrzebujemy nie tylko dalszego rozwoju systemów przetwarzania, ale też realnego ograniczenia produkcji odpadów i odejścia od składowania na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym. Jeśli chodzi o wodę – na poziomie krajowym nie widać jeszcze kryzysu, ale lokalne deficyty wody już dziś stają się poważnym wyzwaniem (OECD).

Lasów przybywa, ale bioróżnorodność wymaga ochrony 🌲

Poziom zalesienia w Polsce rośnie → w 2021 r. lasy zajmowały niemal 30% powierzchni kraju (OECD), a rząd zapowiada zwiększenie tego udziału do 33% do 2050 roku. Jednak ochrona bioróżnorodności i zasobów naturalnych wymaga więcej niż tylko zwiększania zalesienia – istotne są także regionalne strategie ochrony siedlisk i dostępność nowoczesnej infrastruktury wodno-ściekowej.

 

Społeczne podejście do ekologii → od entuzjazmu do obojętności? 

Paradoksalnie, mimo rosnących wyzwań środowiskowych, dane dotyczące postaw społecznych wskazują na malejące zaangażowanie Polaków w kwestie ekologiczne. Z najnowszych badań wynika, że tylko 21% badanych uznaje ekologię za jedną z kluczowych wartości życiowych – o 9 punktów procentowych mniej niż rok wcześniej (EKObarometr).

Coraz więcej osób identyfikuje się z postawą „Eko-Obojętnych”, a liczba „Eko-Entuzjastów” spada. Rośnie też grupa „Eko-Krytyków” – sceptycznych wobec przekazów ekologicznych, często zniechęconych greenwashingiem i brakiem autentyczności w działaniach firm. Tylko 36% badanych deklaruje, że zetknęło się z reklamą o przesłaniu proekologicznym, podczas gdy rok wcześniej było to 53% (EKObarometr).

Czas na nową komunikację i odbudowę zaufania 📗📢

Te zmiany sugerują konieczność przemyślenia strategii komunikacji ekologicznej w Polsce. Zamiast kolejnych haseł i marketingowych sloganów potrzebujemy rzetelnej edukacji, transparentnych działań oraz wzmocnienia poczucia sprawczości obywatelskiej.

Zachęcamy przy tej okazji do skorzystania z naszego międzynarodowego kursu e-learningowego na stronie projektu EURECA.

Opracowanie: Agnieszka Morozowska

Źródła: 

EKObarometr https://ekobarometr.pl/ekobarometr-7

OECD  https://www.oecd.org/en/publications/environment-at-a-glance-country-notes_59ce6fe6-en/poland_1125bf16-en.html

 

Agnieszka Morozowska

Młodzi Polacy – krytyczni wobec państwa, pozytywni wobec życia

Czy młodzi w naszym kraju są szczęśliwi? Odpowiedź na to pytanie jest złożona. Z jednej strony młodzi deklarują niezadowolenie z funkcjonowania państwa na wielu płaszczyznach, z drugiej cechują się osobistym optymizmem. Istnieje wiele aspektów aktualnej sytuacji w kraju, które młodzi poddają krytycznej ocenie, jednak w obliczu problemów i przeszkód potrafią również znaleźć satysfakcję w swoim codziennym życiu. To fascynujący obraz pokolenia Z, któremu warto się przyjrzeć.

Polityka i gospodarka oczami młodych – przeważa rozczarowanie

Ogólne zadowolenie z sytuacji politycznej w kraju jest niskie –  wyraża je jedynie 25% młodych. Z kolei aż 67% wskazuje na poczucie niezadowolenia. Choć są to wyniki nieco lepsze niż te sprzed wyborów w 2023 roku, kiedy to miała miejsce rekordowa frekwencja młodych przy urnach, to wydaje się, że wciąż ich nadzieje pokładane w zmianie sytuacji w kraju pozostają niespełnione.

Podobnie kształtuje się to w kwestii oceny sytuacji gospodarczej w Polsce – młodzi na ogół oceniają ją źle. Pozytywny obraz gospodarki kraju deklaruje tylko ¼ młodych Polek i Polaków, natomiast według 70% sytuacja jest jednoznacznie negatywna. Największe niezadowolenie widać wśród mieszkańców małych miast poniżej 20 tysięcy mieszkańców. To może być ważny sygnał ostrzegawczy dla podmiotów polityki gospodarczej, że brak perspektyw finansowych, rozwojowych i wciąż wzrastające koszty życia pozostają w naszym kraju istotnym problemem.

Rosnąca przepaść między młodymi obywatelami a instytucjami

A co z oceną działalności rządu? Wyniki badań nie pozostawiają złudzeń – 22% młodych ocenia pracę polskiego rządu pozytywnie, a 67% negatywnie. Młodzi wyrażają przekonanie, że państwo nie funkcjonuje należycie, rząd działa nieskutecznie i nie rozwiązuje realnych problemów w kraju. To przekłada się na brak zaufania do instytucji państwowych wśród młodych, gdzie poziom zaufania do Sejmu jest niski i deklarowany jedynie przez 18% młodzieży i młodych dorosłych. Wobec tego ujawniają się tu powszechne oczekiwania polityki bliskiej codziennemu życiu obywateli, przejrzystej i uczciwej.

Szczęście budowane niezależnie od systemowych niedociągnięć

Pomimo niezbyt pocieszającej wizji Polski w oczach młodych uwidacznia się pewien rozdźwięk pomiędzy ogólną oceną sytuacji państwa, a ich własną codziennością. Paradoksalnie, aż 70% młodych wyraża zadowolenie z jakości życia w swoim gospodarstwie domowym, co jest wskaźnikiem typowego dla pokolenia Z indywidualizmu – młodzi potrafią być szczęśliwi “we własnym zakresie”, nawet jeśli państwo nie jest oceniane dobrze i nie oferuje im wystarczająco wsparcia czy możliwości.

Wzrost poparcia dla demokracji i Unii Europejskiej

Zaskakująco pozytywny trend widać w obszarze demokracji oraz rosnącego zaufania publicznego. Według 67% młodzieży demokracja to najlepszy system polityczny (nastąpił tu wzrost o 5% względem roku 2023). Odnotowano również wzrost zaufania do Unii Europejskiej oraz władz lokalnych (kolejno na poziomie 51% i 38%). Młodzi ufają w coraz większym stopniu strukturze europejskiej i lokalnym samorządom aniżeli polityce ogólnokrajowej – zaufanie do rządu wynosi jedynie 22%, a do prezydenta 26%.

Nowe oblicze obywatelskości – zaangażowani głównie online

Aktywność obywatelska i partycypacja społeczna daje przestrzeń i możliwości do pozytywnej zmiany. Wśród młodych najbardziej powszechną formą zaangażowania jest aktywność w sieci, którą deklaruje prawie połowa z nich. Obejmuje ona podpisywanie petycji online oraz kampanie w mediach społecznościowych. Również udział w wyborach cieszy się dużym zainteresowaniem – aż 63% młodych Polek i Polaków oddało swój głos w ostatnich wyborach ogólnokrajowych. Inne formy zaangażowania takie jak wolontariat, udział w demonstracjach, strajki czy samodzielne pisanie petycji są na ogół wśród młodych rzadką praktyką.

Problemy definiowane przez doświadczenie – inflacja, edukacja, wojna, klimat

Najbardziej istotne problemy w oczach młodych – są oni skoncentrowani na konkretnych i bezpośrednich wyzwaniach, a nie abstrakcyjnych dla nich ideologiach. Na ogół nie mają zmartwień dotyczących współczesnych zagrożeń dla tradycyjnych wartości, słabnącej roli religii czy praktykowania wiary. Jednak szczególnie niepokoi ich wzrost cen i kosztów utrzymania (87%), stan opieki zdrowotnej (83%), rosyjska agresja wobec sąsiadów (82%), stan edukacji i szkolnictwa (81%) oraz zmiany klimatyczne i zjawisko korupcji.

Nie odrzucają systemu, ale potrzebują zmian

Młode pokolenie jest pragmatyczne i chce działać, ale raczej w sieci aniżeli bezpośrednio. Młodzi potrafią oddzielić sytuację osobistą od stanu państwa i wciąż czuć satysfakcję ze swojego życia we własnym gospodarstwie domowym. Pokolenie Z nie odwraca się całkowicie od demokracji, ale stopniowo traci zainteresowanie polityką, co może być związane z poczuciem zmęczenia i frustracji względem rządów w kraju. Dla organizacji społecznych, polityków i instytucji publicznych to wyraźny sygnał – młodzi oczekują realnych działań rządu przekładających się na codzienność obywateli. Chcą bezpieczeństwa, lepszego dostępu do opieki zdrowotnej, uczciwego państwa i przestrzeni do samodzielnego życia. A może przede wszystkim – chcą być słyszani.

Młodzież w centrum polityki – potrzeba systemowych rozwiązań

Wydaje się, że koniecznymi działaniami jest tu wzmocnienie edukacji obywatelskiej, promowanie lokalnego zaangażowania i działań oddolnych, zwiększenie dostępności do informacji na temat różnych form uczestnictwa obywatelskiego poza wyborami, a także uwzględnianie realnych problemów młodych w działaniach politycznych, publicznych i społecznych.

 

Źródło: Raport “Młodzi w Europie Środkowej 2024. Wyniki badania w Polsce”

Agnieszka Morozowska

Nowe pokolenie, nowa jakość. Portret młodych Polaków.

Raport “Stan Młodych 2025” ukazuje niezwykle ciekawy obraz młodych Polek i Polaków urodzonych w latach 1995-2006. Jest to generacja wyłamującą się ze sztywnych schematów, skostniałych struktur i porządku ustalonego przez poprzednie pokolenia. Wchodzą w rzeczywistość społeczno-polityczną z własną refleksyjnością, krytycznym myśleniem i potrzebą autentyczności, które manifestują ogromny potencjał młodych. Jesteśmy zatem świadkami tworzenia się nowej, złożonej i pełnej sprzeczności tożsamości Polaków. Pragną realnego wpływu z jednoczesnym podtrzymywaniem dystansu do instytucji. Z jednej strony doceniają znaczenie wspólnoty, z drugiej jednak wybierają indywidualizm. Młodzi są w dzisiejszych czasach niezależni, elastyczni, ale zarazem ostrożni. Nie mają złudzeń co do systemu, rządu, polityki często wskazując na aspekty negatywne, jednakże nie tracą chęci do zmieniania świata, który zastali i który widzą na co dzień.

Ocena systemu edukacji i redefinicja sukcesu

W opinii młodych polska szkoła oferuje niewiele poza wiedzą podręcznikową i nie spełnia swojej roli pod względem użyteczności w wymiarze obywatelsko-społecznym. Aż 62% młodych Polek i Polaków stwierdza, że szkoła w ogóle nie przygotowała ich do dorosłości i wejścia w złożone schematy funkcjonowania społecznego. Oferowana dziś edukacja jest oceniania jako przestarzała i niedostosowana do wyzwań współczesności. Młodzi mówią jednogłośnie – szkoła jest obowiązkiem, a nie przywilejem i przestrzenią rozwoju. Brakuje w niej poruszania tematów szczególnie istotnych z perspektywy młodzieży, którymi są edukacja seksualna, cyfrowa, związana z dobrostanem i zdrowiem psychicznym. Z kolei wbrew często powielanym uproszczeniom, że dziś młodym zależy na karierze, najnowsze badania pokazują, że priorytetem według nich nie jest sukces zawodowy, a równowaga i zdrowie psychiczne. Wśród głosu młodych aż 76% wskazuje, że godzenie życia zawodowego z prywatnym jest znacznie ważniejsze od wysokości wynagrodzenia i awansu społecznego. Jest to redefinicja sukcesu, w którym na podium stoi rozwój osobisty i czas wolny.

Kochają kraj, nie wierzą instytucjom

W kwestii postaw patriotycznych oraz zaufania do państwa powstaje wśród młodych ciekawy paradoks. 82% czuje silne przywiązanie do Polski, ale tylko 35% wierzy, że państwo pomoże im w sytuacjach kryzysowych. Co więcej, młodzi są na ogół dumni ze swojej tożsamości narodowej, ale tracą zaufanie do instytucji publicznych.

Zaangażowanie społeczne i obywatelskość na nowo

Pokolenie Z jest bardzo świadome społecznie – aż 80% młodych dostrzega dużą wartość zaangażowania obywatelskiego, a 69% deklaruje chęć bezpośredniego, realnego wpływu na otoczenie. Nie odrzucają demokracji, ale przez pryzmat jej funkcjonowania w naszym kraju  oceniają ją krytycznie.

Nowy indywidualizm pokolenia Z – odpowiedzialny i wrażliwy

Dziś młodzi nie osadzają swojego kompasu moralnego w religii i nie szukają fundamentalnych wartości w tradycji. Ich moralność jest autonomiczna, ale zakorzeniona w empatii i odpowiedzialności społecznej. Chcą się realizować, ale nie kosztem innych, co wskazuje na ich odpowiedzialny indywidualizm.

Potrzeby, wyzwania i oczekiwania wobec systemu

Badania przeprowadzone z udziałem przedstawicieli i przedstawicielek pokolenia Z pokazuje, że potrzebują oni być wysłuchani i zaproszeni do współtworzenia. Młodzi są gotowi by działać, natomiast brakuje im do tego możliwości i przestrzeni – szczególnie w przestarzałych ich zdaniem programach nauczania. Chcą, by traktowano ich poważnie i nie tracą wiary w możliwość zmiany. A za największe wyzwania, przed którymi stoją, uważają: przestarzały system edukacji, niepewność ekonomiczną i zawodową, brak wsparcia instytucjonalnego.

Nowe standardy społeczne i obywatelskie według pokolenia Z

Pokolenie Z nie domaga się przywilejów, ale oczekuje partnerstwa. Ich potrzeby są konkretne i systemowe – nowoczesna edukacja, wsparcie psychiczne, większa sprawczość, przyjazne państwo i przejrzyste procedury instytucjonalne, elastyczny rynek pracy oraz społeczna akceptacja różnorodności (empatia, tolerancja i otwartość to zdaniem młodych nowe normy społeczne).

Źródło: Raport “Stan Młodych 2025” 

W ostatnich kilku latach najważniejszym drogowskazem dla białostockiej kultury był „Program Polityki Kulturalnej Miasta Białystok na lata 2018-2002 plus”. Jakie przyniósł efekty? Czy powinien być kontynuowany? A może potrzebne są nowe pomysły i nowe drogowskazy?

Fundacja SocLab od długiego czasu związana jest z myśleniem strategicznym o kulturze w Białymstoku. Blisko 10 lat temu, w 2014 roku zespół badawczy Fundacji przygotował na zlecenie Urzędu Miasta w Białymstoku raport „Spacer po utartych ścieżkach. O spotkaniach białostoczan z kulturą”. Zwracaliśmy tam uwagę między innymi na poważny niedobór oferty kulturalnej poza centrum Białegostoku, problemy ze zdefiniowaniem białostockiej wielokulturowości, czy mało skuteczne sposoby promocji wydarzeń. Te i inne wątki poruszane w naszej publikacji stały się w następnych latach tematami publicznych debat z przedstawicielami lokalnej kultury. Miały one przygotować pole pod stworzenie dokumentu strategicznego, który pozwoliłby białostockiej kulturze na stabilny rozwój.

W 2017 roku miasto przystąpiło do tworzenia Programu Polityki Kulturalnej. Zadanie to zlecono zespołowi DNA Miasta, na czele z Arturem Celińskim, działającym w partnerstwie z Fundacją SocLab. Naszym zadaniem było opracowanie diagnozy stanu polityki kulturalnej w mieście („DNA Miasta Białystok. Diagnoza stanu miejskiej polityki kulturalnej 2017”), a następnie prowadzenie warsztatów i spotkań z przedstawicielami pola kultury, którzy zdecydowali się współtworzyć założenia Programu. Włączanie różnych podmiotów do tego procesu, inicjowanie dialogu, demokratyzacja lokalnej kultury, to idee, które rządziły ówczesnymi nastrojami. Miłym zwieńczeniem tego procesu było uchwalenie Programu przez Radę Miejską jednogłośnie, ponad podziałami partyjnymi. Miało to miejsce w 2018 roku.
Kolejne lata to wdrażanie poszczególnych elementów Programu Polityki Kulturalnej. Przedstawiciele Fundacji towarzyszyli tym procesom jako uczestnicy regularnych, cyklicznych spotkań poświęconych sprawom Programu, bądź ewaluatorzy sprawdzający postępy i efekty działań. Mieliśmy możliwość obserwować z bliska trudności, z jakimi zmaga się Program i cały sektor kultury. Zamykanie instytucji kultury w okresie pandemii, zmniejszone finansowanie ze strony samorządu, inflacja, szybko postępujące zmiany w praktykach kulturalnych okazały się wyzwaniami, których trudno było się spodziewać w czasie, kiedy Program był uchwalany.
W 2023 roku okres realizacji miejskiej polityki kulturalnej oficjalnie się zakończył. Zespół Fundacji SocLab opracował ostateczny raport ewaluacyjny, podsumowujący ostatnie lata w białostockiej kulturze. W maju i czerwcu 2023 r., analizując dokumenty, prowadząc pogłębione wywiady z ekspertami oraz rozprowadzając internetową ankietę wśród białostoczan zebraliśmy możliwie kompletną wiedzę na temat wpływu Programu na miasto i jego mieszkańców.
11 września 2023 r. odbyło się oficjalne spotkanie, na którym zaprezentowano wyniki raportu. W imieniu Fundacji wyniki badania przedstawiał jego główny autor, Maciej Białous. Jednym z najważniejszych wniosków płynących z tego wystąpienia było spostrzeżenie, że choć większość wskaźników założonych w Programie udało się wypełnić, to nie przełożyły się one na to, co najważniejsze – realizację nadrzędnej wizji, która miała uczynić białostocką kulturę WAŻNĄ i ZAUWAŻALNĄ.
Fiaskiem okazał się program wydarzeń kluczowych, który miał wypromować na zewnątrz kilka najciekawszych miejskich wydarzeń. W opinii badanych nie udało się też zapobiec zgubnemu wpływowi podziałów politycznych na lokalną kulturę, ani wypracować silniejszej współpracy między poszczególnymi instytucjami, organizacjami i twórcami. Wypaleni zawodowo animatorzy i artyści widzą przyszłość w ciemnych barwach i tęsknią do decydentów, dla których kultura byłaby wartością samą w sobie. Wydarzeń kulturalnych na osiedlach jest więcej, ale nadal dramatycznie brakuje odpowiedniej infrastruktury.
Wszystkie te niewesołe wnioski płynące z badania i raportu dowodzą, że nawet najlepsze zapisy w dokumentach nie zmienią rzeczywistości, jeśli zewnętrzne warunki okażą się niesprzyjające, a wśród interesariuszy zabranie energii.
Z drugiej strony, dyskusja przeprowadzona w gronie białostockich ludzi kultury, jaka miała miejsce po prezentacji wyników raportu, pokazała, że wciąż istnieje społeczna potrzeba próbowania i dążenia do zmiany na lepsze. Niewykluczone, że w najbliższym czasie Urząd Miasta zorganizuje zespoły robocze, które pochylą się nad poszczególnymi problemami zarysowanymi dzięki naszemu badaniu i postarają się znaleźć odpowiednie rozwiązania. My również zadeklarowaliśmy chęć udziału w takich spotkaniach. Chcielibyśmy, jako Fundacja, nadal wspierać lokalną, białostocką kulturę.

Raport z ewaluacji Programu Polityki Kulturalnej do pobrania

Opracowanie i zdjęcia: Maciej Białous